İran’ın nüfuz stratejisi çeşitli etki araçlarıyla karmaşık, sessiz ve uzun vadeye yayılmış bir doğaya sahip. İran, farklı coğrafyalarda dini, kültürel ve ideolojik bağlar üzerinden insan ağları inşa ederek, doğrudan askeri varlık göstermediği alanlarda da etki üretmeye çalışmaktadır. El Mustafa Uluslararası Üniversitesi gibi kurumlar ise bu stratejinin merkezinde yer alarak, İran’ın söylemini yerel bağlamlara taşıyabilecek kadroların yetiştirilmesinde önemli bir rol oynamaktadır.
İran’a dair analizlerin önemli bir bölümü, füze kapasitesi, vekil milisler ve sahadaki askeri varlık gibi görünür unsurlar etrafında şekillenmektedir. Ancak bu yaklaşım, İran’ın etki üretme kapasitesinin yalnızca sınırlı bir kısmını açıklayabilmektedir. İran’ın asıl gücü, doğrudan gözlemlenebilen askeri varlıklardan ziyade, sınır aşan insan ağlarında ve bu ağlar üzerinden dolaşıma giren ideolojik çerçevede yatmaktadır.
İran, doğrudan askeri tahkimat kuramadığı alanlarda geri çekilmek yerine, söz konusu alanları içeriden inşa etmeye yönelik bir strateji izlemektedir. Bu strateji, askeri araçlardan ziyade insan kaynağı üretimine dayanmaktadır. Bu bağlamda El Mustafa Uluslararası Üniversitesi, İran’ın küresel ölçekte insan yetiştirme stratejisinin merkezinde yer almaktadır.
2007 yılında Kum merkezli dini eğitim kurumlarının birleştirilmesiyle kurulan bu yapı, yalnızca dini eğitim vermeyi değil, aynı zamanda İran Devrimi’nin ideolojik çerçevesini uluslararası ölçekte taşıyabilecek kadrolar yetiştirmeyi hedeflemektedir. Afrika, Güney Asya ve Orta Asya’dan gelen öğrenciler, uzun süreli eğitim süreçleri boyunca hem akademik hem de ideolojik bir formasyona tabi tutulmaktadır.
Bu öğrencilerin ülkelerine dönüşü, sürecin sonu değil, aksine yeni bir aşamasıdır. Bu kişiler yalnızca dini veya akademik aktörler olarak değil, aynı zamanda belirli bir ideolojik çerçevenin yerel taşıyıcıları olarak faaliyet göstermektedir.
Tahran’da Kudüs Günü yürüyüşüne katılan Nijeryalı bir öğrencinin varlığı, bu yapının somut çıktılarından biri olarak değerlendirilebilir. Bu tür örnekler, bireysel katılımdan ziyade, uzun vadeli ve sistematik bir etki üretim sürecine işaret etmektedir.
Sahada gözlemlenen pratikler, bu ağların yerel düzeyde nasıl işlediğini ortaya koymaktadır. Yerel topluluklarla kurulan ilişkiler, eğitim faaliyetleri, medya ve sivil toplum alanındaki girişimler, bu etkinin farklı tezahürleridir. Bu süreçte kullanılan dil, doğrudan aktarım yerine yerelleştirilmiş bir formda yeniden üretilmektedir.
Bu yerelleştirme kapasitesi, İran’ın stratejik avantajlarından biridir. Dışsal bir söylemin doğrudan aktarımı sınırlı etki üretirken, yerel bağlama uyarlanmış bir dil çok daha geniş bir karşılık bulabilmektedir.
Nijerya, bu modelin en belirgin şekilde gözlemlendiği örneklerden biridir. Nijerya İslami Hareketi etrafında şekillenen yapı, uzun vadeli etkileşim süreçlerinin sonucunda ortaya çıkan toplumsal mobilizasyon kapasitesini göstermektedir.
İran bu yöntemle, doğrudan askeri varlık göstermeksizin etki alanı oluşturabilmektedir. Bu etki, maliyet açısından daha düşük ve süreklilik açısından daha sürdürülebilir bir nitelik taşımaktadır.
Bununla birlikte mezhepsel farklılıklar, devlet müdahaleleri ve yerel meşruiyet sorunları, bu modelin sınırlarını oluşturmaktadır. Bu nedenle söz konusu ağlar genellikle düşük görünürlükle faaliyet göstermekte ve gerektiğinde geri çekilme esnekliği sergilemektedir.
Sonuç
İran’ın mezhep ve kültür temelli diplomasi stratejisi, klasik askeri güç unsurlarının ötesine geçen bir etki üretim modeline işaret etmektedir. Bu model, doğrudan kontrol yerine dolaylı etkiyi, askeri varlık yerine insan kaynağını ve merkezi söylem yerine yerelleştirilmiş anlatıları temel almaktadır.
Günümüzde çatışmalar yalnızca askeri cephelerde değil, aynı zamanda toplumsal ve ideolojik alanlarda da sürmektedir. Bu bağlamda, İran’ın farklı coğrafyalarda oluşturduğu insan ağları ve bu ağlar üzerinden dolaşıma giren söylemler, küresel güç dengelerinin anlaşılmasında dikkate alınması gereken önemli bir unsur olarak öne çıkmaktadır.
Görsel kaynağı: Institute for Strategic Dialogue (ISD), “Axis of amplification: Regime media, proxies and Western supporters respond to Iranian protests,” Digital Dispatches, 27 Şubat 2026. https://www.isdglobal.org/digital-dispatch/axis-of-amplification-regime-media-proxies-and-western-supporters-respond-to-iranian-protests/
